Het Nationaal Onderwijs Lab AI: hoe artificial intelligence kan bijdragen aan de toekomst van ons onderwijs

Het Nationaal Onderwijs Lab AI (NOLAI), gefinancierd door het Nationaal Groeifonds, is mondiaal de grootste publieke investering op het gebied van AI en onderwijs. Geen enkel ander land heeft tachtig miljoen uitgetrokken voor een lab dat gespecificeerd AI gaat doen voor het basis- en het voortgezet onderwijs. Het is één van de meest prestigieuze projecten waar Turner bij betrokken is op dit moment. De bevlogen initiatiefnemer Inge Molenaar van de Radboud Universiteit staat voor de gigantische klus onderwijs, wetenschap en bedrijfsleven tot elkaar te brengen. ‘Alle betrokken partijen gaan profijt hebben van het NOLAI, maar niet volgende week.’

1. Wat was het vraagstuk waarvoor u Turner heeft ingeschakeld? En wat was er zo ingewikkeld aan?

Het NOLAI is een brede samenwerking tussen onderwijs, wetenschap en bedrijfsleven om een impuls te geven aan het gebruik van AI (artificial intelligence) in het onderwijs. Met de financiering van tachtig miljoen euro uit het Nationaal Groeifonds wil het lab de kwaliteit van het onderwijs met behulp van AI naar een nieuw niveau brengen. ‘We moeten nadenken over AI vanuit een pedagogisch-didactisch kader’, verduidelijkt initiatiefnemer en wetenschappelijk directeur Inge Molenaar. ‘Hoe kan AI helpen leerkrachten en leerlingen in hun kracht zetten? Dat zien we op dit moment onvoldoende terug. De toepassing van AI brengt een aantal kansen met zich mee, maar ook risico’s. Het primair en secundair onderwijs zijn onvoldoende in staat de huidige kansen te benutten en de risico’s op de juiste manier te adresseren. Dat levert frictie op in het systeem. Met het NOLAI willen we dat beter vormgeven.’
Er ligt een uitgebreide verkenning van hoe het lab moet gaan functioneren, met inhoudelijke richtlijnen, en er is nagedacht hoe je innovatielabs kunt opzetten en innovatie kunt aanjagen. ‘En nu is de vraag: hoe moet je dat tot executie brengen? Hoe gaan we ervoor zorgen dat die hele mooie ideeën omgezet worden in een operatie, namelijk het NOLAI? Dat is echt een ingewikkeld vraagstuk, ook omdat zowel wetenschap als onderwijs en het bedrijfsleven erbij betrokken zijn. Er is een bestaand ecosysteem en dat moet zo gevormd worden dat ook de innovatie in de breedte wordt aangejaagd.’

2. Wat heeft voor de doorbraak gezorgd? Inhoudelijk, veranderkundig en/of projectmatig?

‘We zijn natuurlijk net begonnen, maar toch is die vraag enigszins te beantwoorden’, zegt Molenaar. ‘Jeroen Visscher van Turner en ik werken nu tweeënhalf jaar samen in de werkgroep Onderwijs van de Nederlandse AI Coalitie, eveneens een publiek-private samenwerking. Binnen die werkgroep zijn we een aantal stappen aan het zetten die overeenkomsten hebben met wat we in het lab moeten doen: de juiste vragen articuleren, onderzoeken wat de verschillende partijen in het veld willen en wat ze kunnen, en ten slotte hoe we ze op een betekenisvolle manier bij elkaar kunnen brengen. De kennis die we met de werkgroep hebben opgebouwd, zal faciliterend zijn in dit nieuwe project.’
Het veranderkundig-vernieuwende is dat Molenaar en Visscher in een quadrupel-helixconstructie in het onderwijsveld aan innovatie gaan werken. ‘Tot nu toe vindt innovatie vooral in silo’s plaats’, verduidelijkt Molenaar. ‘Scholen hebben innovatietrajecten, dat doen ze best goed, maar ze zijn wel heel operationeel. Wetenschappers hebben ook verschillende interessante kennisontwikkeltrajecten lopen, maar zijn vaak wat langzamer en vooral theorievormend. En het bedrijfsleven probeert vooral haalbare schaalbare oplossingen te maken die zij kunnen vermarkten. Die drie dingen moeten wij met elkaar verbinden, zodat zij elkaar gaan versterken. Dat betekent dat wij een dialogisch kader moeten ontwikkelen voor deze drie partijen. Dat is echt ingewikkeld, vooral omdat wij met totaal verschillende tempo’s te maken hebben.’

3. Hoe is de executie tot stand gekomen? Het NOLAI is natuurlijk pas onlangs geopend. Het kabinet heeft vele miljarden beschikbaar gesteld voor het Nationaal Groeifonds. Molenaar heeft een consortium met een aantal partijen opgezet voor dit plan. Na het grote en feestelijke moment van de opening gaan we nu aan de slag. ‘Dat doen we op een manier die past bij Strategie = Executie’, legt Visscher uit. ‘We hebben de afgelopen maanden niet in een hok gezeten om geïsoleerd te ontwerpen hoe het er precies uit moet zien. In plaats daarvan zijn we meteen met alle partijen gaan kijken welke processen benodigd zijn, zodat we kunnen opschalen zodra het mogelijk is. Dat stelt ons in staat meteen voldoende te halen en te brengen voor zowel onderwijs, wetenschap en bedrijfsleven.’
4. Zijn er baten voor alle belanghebbenden? Voor klanten, aandeelhouders, medewerkers, management en maatschappij? ‘De algemene meerwaarde van het lab is dat we de AI-innovatie in het onderwijs gaan versnellen’, zegt Molenaar. ‘We zullen prototypes en toepassingen gaan ontwikkelen die het normen- en waardenkader van het Nederlands onderwijs reflecteren. In Nederland vinden we dat leerlingen autonoom moeten werken en zelfsturing moeten hebben in hun leerproces. Leerlingen hebben ook rechten, bijvoorbeeld het recht op privacy. Dat is een belangrijk punt, want er worden op dit moment veel AI-toepassingen voor het onderwijs ontwikkeld in landen als China en de Verenigde Staten. Daar bestaan echter andere ideeën over hoe we het onderwijs moeten inrichten, met name op het gebied van privacy en ethiek. Alles tijdens de les wordt daar bijvoorbeeld met camera’s vastgelegd. Ik zie het als onze opdracht oplossingen te ontwikkelen die passen bij hoe wij in Europa en specifiek in Nederland tegen dit soort kwesties aankijken. Dat is een belangrijk kader voor het batenmanagement.’ Voor scholen ligt de uitdaging vooral in het vergroten van de adaptiviteit, vervolgt Molenaar. ‘Op zich gaat het best goed: iedereen heeft tablets, tijdens de pandemie is het thuisonderwijs goed van de grond gekomen. Maar we kunnen echt nog wel een stap maken in het aansluiten op de individuele ontwikkeling van de leerlingen.’ Vanuit wetenschappelijk oogpunt zijn er twee opdrachten. ‘Ten eerste de kennis die we hebben op een goede manier verankeren in de oplossingen die in Nederland gebruikt worden en ten tweede de huidige data-infrastructuur, die is ontstaan door het digitale onderwijs, te gebruiken in het onderzoek. Met alle data die worden gegenereerd kunnen we veel beter inzicht krijgen in hoe leerlingen leren en dus hoe we het leerproces kunnen optimaliseren.’ De belangrijkste winst voor het bedrijfsleven zal liggen in de mogelijkheden de buitenlandse concurrentie het hoofd te kunnen bieden. Niet alleen die uit China of Amerika, zegt Molenaar. ‘Je ziet een enorme push vanuit het buitenland op de Nederlandse onderwijsmarkt. Wij hebben een van de meest gedigitaliseerde en geformaliseerde markten van Europa, en we zijn lekker klein. Dus je kunt hier goed ontwikkelen en leren. Sanoma, een Fins bedrijf, beheerst de hele keten van het voortgezet onderwijs. Er is dus veel druk op de Nederlandse bedrijven in deze markt. De beste manier om je daartegen te verweren, vooral voor de scale-ups en start-ups, is nu een heel snelle ontwikkeling door te maken.’
5. Wat was het belangrijkste dilemma en hoe bent u daarmee omgegaan? De juiste schaal van de operatie is een van de moeilijkste punten, denkt Inge Molenaar. ‘Het NOLAI moet een groot ecosysteem worden, maar tegelijk ook een goed werkend samenwerkingsverband. Dat is de ingewikkelde balans die we moeten vinden. We willen alle partijen meenemen en de ruimte geven om mee te denken. Maar om in cocreatie echt betekenisvolle veranderingen tot stand te brengen, moet je op kleinere schaal beginnen.’ Visscher denkt dat dat inderdaad het belangrijkste vraagstuk zal worden. ‘Je kunt niet met heel Nederland van start gaan. Maar als je met een kleine groep van start gaat, moet je nog wel zoveel bieden aan de rest dat ze niet afhaken. Dat is echt een dilemma. Hoe kunnen we dat op de beste manier doen?’ Essentieel is dat de verschillende partijen in de quadrupel-helixsamenwerking een beetje van hun eigen doelstellingen moeten durven afwijken, vult Molenaar aan. ‘Je moet die gezamenlijke doelstelling onderschrijven, ook al maakt die geen deel uit van de kern van wat je zelf beoogt. Om die transitie tot stand te brengen, dat kost tijd en denkkracht. Alle betrokken partijen gaan profijt hebben van het Nationaal Onderwijs Lab AI, maar niet volgende week.’
Turner-Inge-Molenaar

Alle betrokken partijen gaan profijt hebben van het Nationaal Onderwijs Lab AI, al is dat niet meteen volgende week” 

Inge Molenaar, Directeur Nationaal OnderwijsLab AI (NOLAI) & Associate Professor at Radboud University

Foto: Peter Arno Broer

“Na de grote en feestelijke opening van het NOLAI gaan we nu aan de slag, op een manier die past bij Strategie = Executie”

Jeroen Visscher, Partner Turner Strategie = Executie

Foto: Peter Arno Broer

Meer opdrachten

Zorg
Alexander Bruinsma

Leger des Heils

Het Leger des Heils benaderde Turner voor advies over een nieuwe strategische koers. Binnen de nieuwe strategische koers moet de focus liggen op ‘de deelnemers’, de doelgroep van het Leger des Heils. Deze is bijzonder, omdat de doelgroep kampt met meervoudige problematiek en daardoor vroegtijdig verouderd.

Lees meer »
Financiële Dienstverlening
Alexander Bruinsma

BS&F

De gemeentepolis van BS&F is maatschappelijk gezien buitengewoon relevant: deze verzekering gaat zorgmijding bij kwetsbare inwoners tegen en draagt zo bij aan het voorkomen van extra maatschappelijke kosten. BS&F schakelde Turner in om de aanvraagprocedure te optimaliseren. De sleutel die Turner voor de succesvolle strategie-executie aanreikte: gebruikmaken van beschikbare slimme oplossingen.

Lees meer »
Onderwijs
Alexander Bruinsma

Christelijke Onderwijs Groep

‘De koers neerzetten, kaders maken, medewerkers meenemen én de vaart erin houden’ – Cora Vinke, directeur van het Dulon College leidt een ambitieuze transformatie in het COG-mbo-onderwijs. Hierbij ligt de nadruk op flexibele leerpaden voor studenten om een eigen traject uit te stippelen. Met de inzichten van Turner Jasmijn Wijn over de uitdagingen bij strategie-executie, wint dit initiatief aan kracht, bevordert het de eenheid van belanghebbenden en brengt het onderwijshervormingen in gang. Cora Vinke en Jasmijn Wijn over COG-mbo’s succesvolle aanpak in flexibilisering in het onderwijs.

Lees meer »
Financiële Dienstverlening
Alexander Bruinsma

Nederlandse Waterschapsbank

De Nederlandse Waterschapsbank (NWB Bank) benaderde Turner met een specifiek verzoek: help ons beter te worden in veranderen zodat we het in de toekomst zelf kunnen doen. Onno Zwaagstra schreef samen met Martijn Suiker, Turner-adviseur Financiële Dienstverlening, het plan. Zij hielpen opdrachtgever Bas van Eenige van NWB Bank ook met het uitrollen ervan. Nu, een jaar later, staat er een afdeling die het veranderportfolio van de bank beheert, waar iedereen bij NWB Bank enthousiast over is.

Lees meer »
Energie & Utilities
Alexander Bruinsma

Liander

Liander staat voor grote veranderingen: minimaal een verdubbeling van de vraag én de energietransitie. Maar de structurering van de administratieve afhandeling van projecten verliep niet soepel en stond opschaling in de weg. Liander moest eerst urgentie creëren en iedereen doordringen van het probleem. Turner bracht een koppeling tussen dagelijks werk en missie.

Lees meer »
Zorg
Alexander Bruinsma

Accolade

De zorgkloof – een toename van het aantal cliënten, een afname van het aantal medewerkers – zet veel zorgorganisaties voor het blok. Hoe moeten zij de zorg inrichten? Anne Bosman, bestuurder van Accolade Zorg, schakelde Edwin Schippers van Turner in voor het opstellen van een nieuwe strategie. Het draait om keuzes maken en innoveren, met behoud van de christelijke identiteit, vertelt Bosman.

Lees meer »
Onderwijs
Alexander Bruinsma

Hogeschool Utrecht

Hogeschool Utrecht wilde onderwijs en onderzoek beter vervlechten met een focus op vier expertisegebieden. Om een doorbraak te realiseren in de wijze waarop de expertisegebieden functioneerden, werkten de HU en Turner samen aan een nieuwe kennis- en innovatieagenda.

Lees meer »
Industrie en Technologie
Alexander Bruinsma

Merford

Als CEO van Merford, specialist in geluidsbeheersing, akoestische materialen en deuren, werkte Robbert-Jan Ter Horst met Turner Strategie-executie om zijn plannen voor de toekomst uit te dagen. Het resultaat: een scherp geformuleerde strategie, die dankzij de focus nu al vruchten afwerpt. De Raad van Commissarissen en aandeelhouders hebben zich volmondig achter de strategie geschaard.

Lees meer »
Publieke sector
mkan

UWV WERKbedrijf

Het UWV WERKbedrijf begeleidt werkzoekenden met een afstand tot de arbeidsmarkt naar werk. De dienstverlening de afgelopen jaren in toenemende mate gedigitaliseerd. Toch hebben veel werkzoekenden behoefte aan persoonlijk contact en maatwerk.

Lees meer »
Energie & Utilities
Cor Barelds

Netbeheerder

Versterken dienstverlening BtB en BtC Netbeheerder Versnellen dienstverlening Reductie achterstanden met 85% Verbetering van de kwaliteit van de dienstverlening Versnelling in nieuwe manier van werken

Lees meer »
Onderwijs
Cor Barelds

Nationaal Onderwijs Lab

Het Nationaal Onderwijs Lab AI (NOLAI), gefinancierd door het Nationaal Groeifonds, is mondiaal de grootste publieke investering op het gebied van AI en onderwijs. Geen enkel ander land heeft tachtig miljoen uitgetrokken voor een lab dat gespecificeerd AI gaat doen voor het basis- en het voortgezet onderwijs.

Lees meer »