Hoe slim is een korter academisch jaar?

De werkdruk aan  universiteiten is hoog

De werkdruk aan universiteiten is hoog. In 2020 bleek uit onderzoek van UNL-voorloper VSNU dat 72 procent van het wetenschappelijk personeel aan de Nederlandse universiteiten veel tot zeer veel werkdruk ervaart. Die komt met name voort uit de scheve verhouding tussen het aantal docenten en het aantal studenten en een tekort aan vaste, wetenschappelijke staf. In vergelijking met de ons omringende landen kent Nederland ook een relatief lang academisch jaar. De exacte duur verschilt per universiteit, de bandbreedte is 36 tot 44 weken.

De werkdruk betreft vooral de docenten die zowel onderwijstaken hebben als onderzoek doen. Ze worden op beide afgerekend: ze moeten college geven én publiceren en hebben soms ook nog leidinggevende taken. Dat vraagt van de docenten om een ingewikkelde balanceeract: sommige docenten zijn zo druk met het onderwijs, dat zij de zomer, wanneer zij eigenlijk vrij zouden moeten zijn, noodgedwongen gebruiken voor hun onderzoek. Het academisch jaar is kortom misschien nog wel voller dan uit de koele cijfers blijkt.

Een van de oplossingen waar nu veel over gesproken wordt, is een slimmer academisch jaar. Dat lijkt op dit moment de heilige graal voor werkdrukverlaging. In 2020 publiceerde De Jonge Akademie – een zelfstandig onderdeel van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen – een opinieartikel in dagblad Trouw, onder de titel ‘Verlaag de werkdruk op universiteiten met een korter academisch jaar’. In 2021 onderbouwde De Jonge Akademie die stelling verder met een rapport met de titel Een slimmer academisch jaar.

Een slimmer academisch jaar als de heilige graal 

Het klinkt aanlokkelijk, een korter academisch jaar om de werkdruk te verminderen. Maar is dat ook zo? Om die vraag goed te kunnen beantwoorden is het noodzakelijk om het vraagstuk eerst te ontrafelen. Want waar hebben we het precies over, bij het verkorten van jaar?

Stel: we hebben een academisch jaar van 40 weken en we knippen er een maand af. Dan krijg je een situatie waarin je blokken moet schrappen, die normaal doorliepen, of blokken moet inkorten. Wat voorheen in veertig weken gedaan werd, moet nu ineens in 36 weken gedaan worden. Maar kun je zomaar de kaasschaaf hanteren? Vergelijk de situatie met die van een autofabriek: als je tien procent van de werktijd afhaalt, zullen er uiteindelijk minder auto’s worden gebouwd. Op universiteiten zal het ongetwijfeld iets anders uitpakken, maar het principe is gelijk.

Als er tien procent van de beschikbare tijd wordt afgehaald, komen universitair docenten in de knoop. Ze zullen minder tijd hebben voor de stof die ze normaal gesproken in hun colleges behandelen, terwijl ze ook nog steeds toetsen en herkansingen moeten samenstellen en nakijken. Het gevolg is dat de werkdruk toeneemt in plaats van afneemt. Ligt de oplossing dan in het aannemen van meer mensen? Dat is niet waar je in eerste instantie aan denkt, als je het hebt over een slimmer academisch jaar.

Voor studenten zullen de gevolgen eveneens ingrijpend zijn. Op dit moment beslaat een studiejaar voor een student normaal gesproken uit 60 studiepunten volgens het ECTS (European Credit Transfer System), wat gelijk staat aan 1680 studielasturen. Als er tien procent van het aantal studie-uren wordt afgehaald, zullen studenten hun studiepunten in kortere tijd moeten behalen. Bovendien zal er getornd gaan worden aan het bestaande ritme. Studenten hebben in principe niets tegen een langere zomervakantie, maar zijn tegelijkertijd gehecht aan rustperiodes tussen de verschillende blokken. Als zij continu onderwijs krijgen, gevolgd door een toetsperiode, en meteen door moeten met het volgende blok, neemt de stress zienderogen toe. Ze hebben behoefte aan een periode om op adem te komen en te ontspannen.

De conclusie na ontrafeling van het vraagstuk kan eigenlijk niet anders luiden dan dat bestuurders voor een vals dilemma staan.

Sleutelen aan het takenpakket

Voordat universiteitsbestuurders meegaan in het idee van een slimmer, korter academisch jaar, zouden zij kortom eerst moeten uitzoomen en onderzoeken wat er precies aan de hand is. Een korter academisch jaar klinkt geweldig, maar is natuurlijk geen doel op zich. Het is een middel. Het doel is het verlagen van de werkdruk. Een slimmer academisch jaar zal dus alleen bereikt kunnen worden wanneer er niet alleen aan de knop van de tijdsduur wordt gedraaid, maar indien alle andere aspecten tegelijk in ogenschouw worden genomen. Zo zal er ook aan de knop van het takenpakket gedraaid moeten worden. Wanneer je vier weken afhaalt van een curriculum van veertig weken, zal ook het aantal taken moeten worden teruggebracht. Dat is geen sinecure: faculteiten leunen bij de indeling van het academisch jaar op jaren ervaring. Er is lang nagedacht over welke kennis en skills in een bepaalde tijdsduur moeten worden overgebracht. Hoe ga je de lesstof met tien procent terugbrengen? Of hoe verpak je huidige lesstof zodanig dat hij in 10% minder tijd gegeven kan worden? Dat vraagt om een herontwerp van opleidingen. En dat vergt tijd.

Natuurlijk hebben universitair docenten en wetenschappelijk medewerkers te maken met verloren uren. Ook op dit moment bestaan er verschillen tussen de takenpakketten van de verschillende medewerkers. Bij de ene faculteit staat voor het nakijken van een toets tweeënhalf uur, bij de andere faculteit staat voor het nakijken van een vergelijkbare toets anderhalf uur. Daar kan ongetwijfeld iets gewonnen worden. Maar dat staat los van het probleem dat een korter academisch jaar geen slimmer academisch jaar is.

Een goede strategie optuigen én tot executie brengen om de werkdruk te verminderen

Willen we de werkdruk aan de universiteiten werkelijk terugbrengen, dan zullen we het vraagstuk moeten uitdiepen. Wij hebben inmiddels meer dan honderd mensen gesproken over hun ideeën en we hebben een vrij helder beeld over wat ons te wachten staat, als het academisch jaar daadwerkelijk anders ingedeeld zal gaan worden. Als je eenmaal begint met veranderen, zal dat invloed hebben op alle andere bouwstenen van het academisch jaar. Het is voor de meeste studenten nu al ingewikkeld om een vak te volgen buiten de eigen opleiding door de ongelijke start- en eindtijden van blokken. Wat gebeurt er als faculteiten zelf hun eigen curricula gaan (her)ontwerpen zonder rekening te houden met de trend van toenemende studentmobiliteit? Door de wens voor meer flexibilisering en interdisciplinair onderwijs, lijkt het juist een absolute must om faculteiten te laten afstemmen om zo gezamenlijk tot een harmonieuzere jaarindeling te komen.

Voor een echt slimmer academisch jaar zul je veel zaken in gang moeten zetten, en ook nog eens in de juiste volgorde. Het vereist nogal wat, om zo’n idee tot executie te brengen. Dat gaat je niet in een paar maanden lukken. Dit vraagt om lef van universiteitsbestuurders. Zij zullen echt een strategie moeten ontwikkelen en deze vervolgens op een slimme manier tot executie brengen. Waarschijnlijk zal het in eerste instantie zelfs tot een hogere werkdruk leiden, omdat alle universitair docenten en andere betrokkenen hun input moeten geven over hoe het curriculum dan wel kan worden ingedeeld. Als wordt voldaan aan alle voorwaarden, hebben we er echter alle vertrouwen in dat het resultaat uiteindelijk wel leidt tot die zo gewenste, lagere werkdruk.