Van digitale ambitie naar duurzame beweging: 7 lessen voor onderwijsinstellingen

Bij verschillende onderwijsinstellingen hebben wij ervaren hoe veelzijdig deze veranderopgave is. Het gaat niet om technologie, maar ook om visie, leiderschap en het maken van scherpe (strategische) keuzes en om een passende executieaanpak. Digitale transformatie raakt immers de kern van het onderwijs en onderzoek: hoe we leren, onderzoeken, samenwerken en waarde creëren voor de samenleving.  

7 geleerde lessen uit de praktijk

In dit blog delen we zeven lessen die wij leerden in trajecten bij mbo-instellingen en hogescholen. Lessen die bestuurders, directeuren en beleidsmakers helpen om hun digitale agenda scherp te stellen (of vorm te geven) en uit te voeren.  

Les 1. Urgentie, leiderschap en verantwoordelijkheid: bestuurder op de zeepkist 

Transformatie van het onderwijs en de onderwijsorganisatie, gedreven of ondersteund door het toenemende gebruik van technologieën, begint bij leiderschap. Zonder een bestuurder die de urgentie zichtbaar, geloofwaardig en consequent uitdraagt, blijft digitale transformatie dit een IT feestje in plaats van een strategische, organisatiebrede beweging. Bestuurlijk eigenaarschap geeft richting, energie en samenhang. De bestuurders die echt verschil maken, spreken vanuit een persoonlijke visie: waarom digitale transformatie essentieel is voor het bestaansrecht van de organisatie en toekomstbestendig onderwijs, én welke keuzes daarbij horen.  

Les 2. Samen met het onderwijs en onderzoek 

Digitale transformatie slaagt alleen als docenten, onderzoekers en studenten vanaf het begin betrokken zijn. We zien vaak dat eerst iets wordt bedacht en daarna pas draagvlak wordt georganiseerd. De kunst is om het onderwijs en onderzoek vanaf de start te betrekken: waar zit urgentie, wat werkt, wat niet, waar zit de energie? Zo wordt digitale transformatie geen opgelegd programma, maar een gedeelde reis richting toekomstbestendigheid. Er zijn meerdere wegen naar Rome. Bij één van onze opdrachtgevers gaven we dit vorm in een compact kernteam met ervaringsdeskundigen. We dachten eerst een concept uit om dit vervolgens breed in de organisatie te valideren en aan te scherpen. Meer hierover is te lezen in de casus van ROCvA-F. Dit is goed ontvangen, met name omdat het tot versnelling leidde en er gebruik gemaakt werd van de in de organisatie beschikbare expertise. Daarbij bleek het vooraf uitspreken en communiceren van verwachtingen over de aanpak een belangrijke sleutel tot succes.   

Les 3. Keuzes maken voor nieuwe technologie 

De snelle ontwikkelingen op het gebied van technologie vragen om richting. Niet alles wat kan, moet ook. Instellingen die koers houden, maken expliciet wat ze wél en níet toepassen, op basis van hun visie op onderwijs, toetsen en onderzoek. Zo wordt technologie een middel om het onderwijs en onderzoek te versterken. Niet een doel op zich of een hype waar iedereen blind achteraanrent.   

Les 4. Collectief vs. professionele vrijheid 

Digitale transformatie vraagt om regie en organisatiebrede keuzes, maar ook om ruimte voor opleidingen en teams om zelf te experimenteren en eigen accenten te plaatsen, passend bij het onderwijs dat zij geven of bij de doelgroep(en) aan wie zij onderwijs geven, het werkveld waarvoor wordt opgeleid, of het type onderzoek dat wordt gedaan. Te veel autonomie leidt tot versnippering; te veel sturing verstikt initiatief en innovatie. De kracht zit in een gedeelde koers met ruimte voor professionele invulling. Zo ontstaat richting mét eigenaarschap en weet iedereen waar hij/zij aan toe is.   

Les 5. Ambitie vs. realiteit 

Instellingen willen vaak grote stappen zetten, mede ook gestimuleerd door sectorale en landelijke ontwikkelingen. Tegelijkertijd zijn tijd, middelen en verandercapaciteit beperkt. Succesvolle digitale transformatie vraagt om realisme. Begin klein: kies een beperkt aantal thema’s of initiatieven waar je binnen nu en een overzichtelijk tijdsbestek het verschil kunt maken. Beter een haalbare route met duidelijke prioriteiten dan een ambitieus plan dat in een bureaulade belandt. Weten wat je kunt dragen en daar bewust voor kiezen, is ook leiderschap.  

Les 6. Slim kiezen in de tijd 

Niet alles hoeft tegelijk. Sterker nog: vaak kan dat ook niet (zie ook les 5. Ambitie vs. realiteit). Maak onderscheid tussen wat nú moet en wat later kan. Instellingen die dit goed doen, kijken bewust naar sectorale en landelijke ontwikkelingen, zodat ze niet dubbel investeren of op de verkeerde trein stappen. Strategisch faseren vergroot slagkracht en wendbaarheid.  

Les 7. Taal en definities 

Digitalisering, digitale transformatie, digitale innovatie, digitaliseringsstrategie, digitale agenda – iedereen gebruikt dezelfde woorden, maar bedoelt (mogelijk) iets anders. Heldere, gedeelde definities zijn cruciaal om tot gezamenlijk begrip en richting te komen. Dit is een belangrijke sleutel tot duurzaam resultaat.