‘LLO betekent veel meer dan meeliften op flexibel onderwijs’

Het ontwikkelen van opleidingen in het kader van Leven Lang Ontwikkelen (LLO) gaat vaak samen met de flexibilisering van de al bestaande opleidingen. Het is belangrijk dat deze twee begrippen goed uit elkaar worden gehouden, hebben onderwijsadviseurs Katinka Cornelese en Dymphi van der Hoeven van Turner in de praktijk ondervonden. ‘Als je de inrichting van LLO, flexibilisering én nieuwe inzichten in de didactiek met elkaar combineert, heb je het over een complete transformatie van het onderwijs.’

We schreven het al vaker: Leven Lang Ontwikkelen (LLO) is relevant voor zowel mbo-scholen als hbo-instellingen en universiteiten. De overheid stimuleert mensen zich te blijven ontwikkelen, het aantal reguliere studenten loopt in veel regio’s flink terug en ontwikkelingen als arbeidsmarkttekorten, de energietransitie, en de snelle ontwikkeling van technologie vragen om serieuze op-, om- en bijscholing. Deze ontwikkelingen leiden binnen onderwijsinstellingen tot een flexibeler aanbod, vaak specifiek op bepaalde doelgroepen gericht, vertelt onderwijsadviseur Katinka Cornelese. ‘Onderwijsinstellingen willen het voor professionals aantrekkelijker maken om weer te gaan studeren en verder te leren. Maar dat kan meestal niet tijdens de reguliere werkuren. Dan zie je dat onderwijsinstellingen met maatwerk tegemoet willen komen aan de wensen van individuele professionals. Een jaar of tien geleden was daar een groot subsidieprogramma op ingericht. De flexibilisering die daarvoor nodig was, bleek heel aantrekkelijk voor reguliere studenten. Die hebben immers tegenwoordig vaak een baan ernaast. Daar komt bij dat flexibilisering bij de ontwikkeling van de moderne didactiek past. Studenten krijgen meer regie over hun eigen opleiding. Zo is een soort vliegwiel van flexibilisering ontstaan, dat ook de post-initiële opleidingen kan versterken.’

Maar dat gaat niet zomaar, hebben Katinka en haar Turner-collega Dymphi van der Hoeven ondervonden. ‘Bij een ROC waar ik nu een opdracht doe, merk ik dat er soms verwarring bestaat over LLO versus flexibilisering’, vertelt Dymphi. ‘Het directieteam van dit ROC hangt een brede definitie van LLO aan: LLO is al het onderwijs voor iedereen van 0 tot 100 jaar, zeggen zij. Een mooie definitie, want LLO betekent letterlijk leven lang ontwikkelen. Maar deze definitie is breed en daarmee best lastig te vertalen naar een goede, implementeerbare strategie, blijkt in de praktijk. Uiteindelijk is dit wel gelukt, door binnen deze brede definitie te focussen op specifieke doelgroepen en sectoren. Iedereen in Nederland volgt vanaf zijn vierde onderwijs tot het moment dat hij voor het eerst betaald werk krijgt. In de praktijk vallen alle opleidingen die we daarna volgen onder de noemer LLO: het post-initieel onderwijs.’ Katinka: ‘Al is die definitie ook niet in beton gegoten; bij LLO draait het vooral ook om de mindset en attitude: we willen mensen leren te blijven leren. Dat is een heel belangrijk aspect.’

Kan LLO profiteren van flexibilisering?

Dymphi heeft de verwarring over flexibilisering en LLO van nabij kunnen ervaren. Een mbo-school die te maken had met een krimpende studentenpopulatie, wilde zijn aantrekkingskracht vergroten met een flexibeler, modulair curriculum. Het bestuur van de onderwijsinstelling wilde de invoering van de nieuwe, flexibeler structuur aangrijpen om het LLO-aanbod erbij te betrekken. Onderwijs opgeknipt in modules, blokken die uitgewisseld kunnen worden tussen verschillende opleidingen? Waarom niet, zou je zeggen. ‘Het is een logische gedachte’, zegt Dymphi. ‘Maar mensen die post-initieel onderwijs volgen zijn overdag aan het werk of hebben zorgtaken, en kunnen dus vaak niet op reguliere tijdstippen onderwijs volgen. Bovendien hebben ze in het algemeen al bagage. Ze hebben een op maat gesneden aanbod nodig. Dat vraagt om een flexibele benadering en kan niet zomaar ingepast worden in het reguliere onderwijs.’

Zo zou er een vliegwiel kunnen ontstaan. Docenten die flexibele onderwijsmodules ontwikkelen voor reguliere studenten, zouden ook modules kunnen ontwikkelen voor LLO. Echter, LLO is vaak veel kort-cyclischer in het vraaggericht ontwikkelen van onderwijs, dan het reguliere onderwijs. LLO-modules (of cursussen, trainingen) worden ontwikkeld op basis van een urgente vraag van organisaties of bedrijven en zijn daardoor minder generiek. Dat maakt dat LLO-onderwijs een meer commerciële insteek heeft. ‘Natuurlijk richt het reguliere onderwijs zich ook in toenemende mate op de vraag’, zegt Katinka. ‘Het onderwijs zit tegenwoordig dichter op het werkveld. Er is meer aandacht voor de authentieke vraagstukken uit de praktijk. Daar spelen ook didactische overwegingen een rol. Onder mbo- en hbo-docenten leeft de overtuiging dat studenten die dichter op de praktijk werken, vaak beter leren en kwalitatief beter beslagen ten ijs komen in de beroepspraktijk.’

LLO even loslaten

Het advies van Katinka in zulke gevallen: laat de gecombineerde ontwikkeling van flexibilisering én LLO even los, en concentreer je op je onderwijsvisie. ‘Natuurlijk is het gemakkelijker om LLO-modules te ontwikkelen als je ervaring hebt met moduleren. Maar de focus moet in sommige situaties eerst op het reguliere onderwijs liggen, en het vasthouden van de bestaande studentenpopulatie. Uitval is maatschappelijk ongewenst én duur. Er zijn onderwijsinstellingen waar LLO al langer deel uitmaakt van het aanbod en waar de verschillende typen onderwijs al naast elkaar bestaan. Scholen waar dat niet het geval is, kunnen zich beter eerst op de flexibilisering zelf richten, voordat ze alle systemen overhoop gaan halen. Keuzes maken en duidelijk zijn, daar draait het om.’

Flexibiliseren is immers al ingewikkeld genoeg. Als we ChatGTP vragen welke typen flexibilisering er zijn komt er – weinig verrassend (ChatGTP is natuurlijk een taalmodel) – een top-10 naar boven die exact laat zien met welke verwarring we te maken hebben.