Aanbod in balans: een landelijk onderwijsportfolio

De Minister van Onderwijs roept onderwijsinstellingen op tot meer samenwerking en regie op het onderwijsaanbod in Nederland. Deze oproep is onlosmakelijk verbonden met de aankondiging van de Wet internationalisering in balans (WIB), de reeds aangekondigde bezuinigingen, en de huidige krimp van de studenteninstroom. Een belangrijk moment voor universiteitsbestuurders om stil te staan bij de vraag: hoe maken wij als instellingsbestuur keuzes rondom ons onderwijsportfolio? 

Internationalisering in balans wordt onderwijsportfolio in balans 

De oorsprong van de WIiB ligt in het oplossen van huisvestingsproblematiek in een aantal studentensteden met beperkte huisvestingsmogelijkheden en het behoud van de Nederlandse taal in het onderwijs. In z’n huidige vorm beperkt de wet zich echter niet tot die problematiek. De wet richt zich ook op de wildgroei aan opleidingen en leidt zo tot discussie over hoe daar in gesnoeid moet worden. Want dat snoeien nodig is, lijkt duidelijk. Naast de WIiB drukken (1) de demografische trend die leidt tot krimpende studentaantallen, (2) de bezuinigingen die de financiële druk verder opvoeren, en (3) de vraagtekens rond de doelmatigheid van opleidingen zwaar op de instellingen – en het systeem als geheel.  

Dat leidt tot de vraag of het huidige landelijke onderwijsaanbod wel in stand gehouden kan worden. Binnen mbo, hbo maar ook zeker in het wetenschappelijk onderwijs. In de universitaire wereld speelt de vraag hoe het onderwijsportfolio herijkt kan worden zonder de waarde van het totale Nederlandse hoger onderwijs en onderzoek te beschadigen.  

Strategisch portfoliomanagement: sturen met hoofd en hart 

Aan een universiteit lijkt het een gegeven dat het onderwijsportfolio almaar uitdijt. Zelden wordt er een opleiding stopgezet en ieder jaar komen er wel nieuwe bachelors en masters bij. Dat gebeurt overigens vaak volgens hetzelfde stramien: hoogleraar/vakgroep/faculteit ziet kansen voor een interessante opleiding; het CvB wordt overtuigd; de universiteitsraad stemt in (soms met wat terecht gemor); er wordt een aanvraag ingediend bij het CDHO.  

Onderdeel van die aanvraag is een arbeidsmarktanalyse om te bezien of de nieuwe opleiding wel voldoet aan de marktvraag. Naast die doelmatigheidstoets voeren universiteiten zelf vaak ook een interne analyse uit om het risico op kannibalisering te reduceren. Als instelling wil je uiteraard geen bachelor starten die de helft van de instroom van een andere bachelor opeet. Dat is strategisch portfoliomanagement light. Light omdat deze afweging veelal geschiedt op basis van kwalitatieve argumenten, beloftes en compromissen. En niet op basis van daadwerkelijke data over de performance van het gehele onderwijsportfolio, gedegen arbeidsmarktanalyses, of stresstesten die de druk van nieuwe opleidingen op bijv. medewerkers, de onderwijslogistiek of het in stand houden van de onderwijskwaliteit toetsen. 

Terwijl: dit soort gegevens bestaan wel degelijk. En zouden een goede basis voor besluitvorming kunnen zijn. Waarom lijkt er dan sprake te zijn van terughoudendheid om strategische portfoliobeslissingen te baseren op data, en wordt het gesprek vooral gevoerd op basis van intuïtie? Intuïtief sturen leidt niet per definitie tot slechte beslissingen. Maar in een wereld waar de bekostiging terugloopt en je als instelling zuiniger moet omgaan met iedere euro die er binnenkomt, zou je verwachten dat de besluitvorming rondom opleidingen niet alleen het resultaat is van een akkoord dat tot stand komt tussen faculteit en CvB. Sterker nog: van een instelling die gerund wordt door wetenschappers, verwacht je juist meer datagedreven besluitvorming en dus strategische sturing die een stevig feitelijk fundament kent. 

Lokale (sub)optimalisatie of landelijke balans? 

Met het toenemende belang van leven lang ontwikkelen (LLO), is de kwestie rondom de uitbreiding van het onderwijsaanbod nog belangrijker dan voorheen. Hoe zorgen instellingen ervoor dat ze positie kiezen en nemen met hun opleidingsaanbod? Hoe zorgen ze ervoor dat dat op een verantwoorde, rendabele manier gebeurt? Dat vraagt om een strategie die de instelling in de kennismarkt positioneert met een goed gebalanceerde mix van regulier en LLO aanbod. Die strategie zou logischerwijs moeten voortvloeien uit het strategisch plan van de instelling. En inzicht in het landelijk opleidingsportfolio: als instelling zou het uitgangspunt moeten zijn om bij te dragen aan het Nederlandse onderwijsaanbod, niet om te kannibaliseren, dingen dubbel te doen of het wiel opnieuw uit te vinden. 

UNL spoort de universiteiten inmiddels ook aan om nauwer samen te werken en de dialoog te voeren over een doelmatig en doeltreffend onderwijsaanbod. De waarde van het Nederlands wetenschappelijk onderwijs en onderzoek wordt immers bepaald door de hoge kwaliteit van het totaal. Ook de universiteiten zelf hebben de intentie uitgesproken om samen te komen tot een doelmatig onderwijsaanbod aan te bieden. Dat zorgt echter voor een extra dilemma voor universitair bestuurders: hoe zorg je dat je zowel intern als landelijk zorgt voor een gebalanceerd onderwijsaanbod?  Alle bestuurders weten immers: dit is spel van geven en nemen, waarbij de winst voor eenieder het grootst is als er op het juiste moment een offer wordt gemaakt. En juist in een tijd van bezuinigingen is het – als eerste – maken van offers ten behoeve van het totaal geen populair instrument op de bestuurstafel.  

Keuzes maken vraagt om instrumenten 

De keuzes van bestuurders hebben verstrekkende gevolgen voor de doelmatigheid van het Nederlandse onderwijs in het algemeen, en de wetenschappelijke kennis- en innovatiekracht van Nederland in het bijzonder. Om strategische beslissingen te kunnen nemen, voldoet louter de bril van de eigen instelling niet; het vraagt om een integraal perspectief dat Nederland als kennisland beziet. Met een visie op wat goed, doelmatig en effectief onderwijs en onderzoek is voor Nederland als kennisland. En het vraagt logischerwijs om samenwerking met andere instellingen. Hoe bouw jij aan samenwerking? Hoe kweek jij onderling vertrouwen? Op basis van welke inzichten maak jij keuzes?